Morfologia krwi – co wykazuje i kiedy wykonać badanie?

O Autorze

dr n. med. Beata Makowska

Morfologia krwi jest jednym z najczęściej wykonywanych badań – także w ciąży. Umożliwia analizę składników krwi, dzięki czemu pozwala wykryć nieprawidłowości, zanim dadzą one widoczne objawy. Jak wygląda badanie i czego można dowiedzieć się z otrzymanych wyników?

Morfologia – co to za badanie?

Morfologia krwi obwodowej to podstawowe badanie diagnostyczne wykonywane na podstawie próbki krwi żylnej. Pobranie materiału pozwala na ilościową i jakościową analizę komórek krwi (czyli elementów morfotycznych krwi).

Zalicza się do nich[1]:

  • erytrocyty (czerwone krwinki),

  • leukocyty (białe krwinki),

  • trombocyty (płytki krwi).

Morfologia krwi zawiera informacje o ogólnym stanie zdrowia pacjenta i umożliwia wczesne wykrycie wielu chorób i nieprawidłowości, których objawy nie są jeszcze odczuwane przez daną osobę. W przypadku nieprawidłowego wyniku któregoś ze wskaźników morfologii lekarz może zalecić dodatkowe badania (zarówno laboratoryjne, jak i obrazowe) celem pogłębienia diagnostyki.

Dzięki morfologii krwi obwodowej można wykryć m.in.:

  • infekcje (nawet w początkowym, bezobjawowym stadium),

  • alergie,

  • zaburzenia odporności (a także choroby autoimmunologiczne),

  • stany zapalne,

  • cukrzycę i stany przedcukrzycowe,

  • różne typy niedokrwistości,

  • nowotwory,

  • choroby krwi i układu krwiotwórczego.

Lekarze zalecają wykonanie kontrolnej morfologii przynajmniej raz w roku.

Jednak badanie powinny rozważyć osoby, u których występują takie objawy jak:

  • ciągłe uczucie zmęczenia, ogólne osłabienie organizmu,

  • szybki spadek masy ciała, niezwiązany z dietą ani ze wzmożoną aktywnością fizyczną,

  • nawracające infekcje,

  • bóle mięśniowo-stawowe o nieznanej przyczynie,

  • spowolnione gojenie się ran, tendencje do siniaków i krwawych wybroczyn.

Morfologię wykonuje się również u pacjentów przygotowujących się do zabiegów chirurgicznych czy osób, które mają zostać dawcami szpiku lub narządu. Jest to także badanie szczególnie istotne dla kobiet w ciąży, pozwalające na bieżące monitorowanie stanu zdrowia.

Morfologia krwi pełna a podstawowa

W zależności od konieczności pacjent może zostać skierowany na badanie podstawowej lub pełnej morfologii.

W morfologii podstawowej określa się ilościowo takie parametry jak[1]:

  • RBC (red blood cells) – liczba erytrocytów,
  • WBC (white blood cells) – liczba leukocytów,
  • PLT (platelet) – płytki krwi,
  • hematokryt – stosunek objętości krwinek do objętości krwi pełnej,
  • Hb – hemoglobina, całkowite stężenie hemoglobiny.

Z kolei morfologia pełna, zwana również morfologią z rozmazem, jest oceną jakościową, która umożliwia zbadanie nie tylko ilości konkretnej grupy krwinek, ale ocenia także ich budowę. Jest ona wzbogacona o[2]:

  • dodatkowe parametry czerwonokrwinkowe:
    • MCV – wskaźnik średniej objętości erytrocytu,
    • MCH – oznaczenie średniej masy hemoglobiny w pojedynczej krwince,
    • MCHC – średnie stężenie hemoglobiny w krwinkach,
    • RDW – wskaźnik zróżnicowania erytrocytów,
    • RET – retikulocyty, czyli młode erytrocyty, a w zasadzie ich stosunek do dorosłych form czerwonych krwinek,
  • dodatkowe parametry białokrwinkowe:
    • rozmaz automatyczny – rozróżnienie i zliczenie poszczególnych frakcji leukocytów, tj. limfocytów (LYM), monocytów (MONO), neutrofili (NEU), bazofili (BASO) i eozynofili (EOS),
  • dodatkowe parametry płytkowe:
    • MPV – średnia objętość płytki krwi,
    • PDW – zróżnicowanie objętości płytek krwi,
    • PCT – hematokryt płytkowy, określający stosunek objętości masy płytek krwi do objętości całkowitej krwi,
    • P-LCR – liczba tzw. dużych płytek (większych niż przewiduje norma).

Dodatkowo w morfologii oznacza się także OB (odczyn Biernackiego, tzw. opad), czyli szybkość opadania czerwonych krwinek.

Obecnie zwyczajowo wykonuje się morfologię pełną, jako że daje ona znacznie lepszy obraz na ogólny stan zdrowia pacjenta i stanowi o wiele dokładniejszą informację diagnostyczną niż morfologia podstawowa.

Morfologia krwi a ciąża

Morfologia w ciąży powinna zostać wykonana kilkukrotnie, dzięki czemu można monitorować stan zdrowia przyszłej matki i szybko reagować w przypadku wykrycia jakichkolwiek nieprawidłowości.

W tak ciężkim dla organizmu kobiety okresie, jakim jest ciąża, nawet niewielkie odchylenia od normy mogą odbić się na rosnącym w łonie dziecku. Dlatego według zaleceń Ministerstwa Zdrowia morfologia ciążowa powinna zostać wykonana co najmniej 5 razy:

  • do 10. tygodnia ciąży,
  • pomiędzy 15. a 20. tygodniem ciąży,
  • pomiędzy 27. a 32. tygodniem ciąży,
  • pomiędzy 33. a 37. tygodniem ciąży,
  • tuż przed rozwiązaniem.

Warto wiedzieć, że w ciąży obserwuje się pewne fizjologiczne zmiany niektórych wartości w wynikach morfologii krwi[1]. Są to:

  • spadek stężenia hemoglobiny,
  • spadek hematokrytu,
  • obniżenie ilości erytrocytów,
  • wzrost ilości leukocytów.

Jakkolwiek pewne spadki parametrów czerwonokrwinkowych wynikają z fizjologii ciąży, ich ciągła kontrola jest bardzo istotna dla zdrowia zarówno matki, jak i płodu. Ciężka anemia, poza ogólnymi objawami jak zmęczenie, senność czy bóle głowy może doprowadzić do nieprawidłowości w rozwoju łożyska, zahamowania wzrostu płodu, a w skrajnych sytuacjach nawet do jego obumarcia. Dlatego kobiety ciężarne powinny wnikliwie obserwować swój

stan ogólny i samopoczucie, a w przypadku nieprawidłowości w wynikach ostatnich badań wykonywać morfologię częściej, niż jest to zalecane[1].

W kontekście przygotowywania się do procedury in vitro badanie morfologiczne krwi jest kluczowe dla wykonania znieczulenia. Dlatego zaleca się zrobienie go w miesiącu poprzedzającym zabieg (najlepiej jak najbliżej dnia wykonania procedury).

Jak przygotować się do badania?

Morfologię krwi – zarówno podstawową, jak i pełną – wykonuje się z próbki krwi żylnej. Do pobrania należy być na czczo, co oznacza zjedzenie ostatniego posiłku minimum 12 godzin przed badaniem. Przez kilka dni poprzedzających morfologię warto ograniczyć alkohol oraz wszelkie używki (także kofeinę).

Pobranie krwi należy wykonać w godzinach porannych – najlepiej między 7:00 a 10:00.

W przypadku kobiet nie zaleca się wykonywania badania podczas miesiączki, ponieważ krwawienie menstruacyjne może mieć znaczący wpływ na obniżenie parametrów (zwłaszcza czerwonokrwinkowych).

Jak czytać wyniki morfologii krwi? Normy dla poszczególnych parametrów

Wyniki morfologii krwi pacjent otrzymuje w postaci wydruku, na którym poszczególne wiersze odnoszą się do kolejnych elementów morfotycznych.

W pierwszej kolumnie widoczne są skróty odnoszące się do angielskich nazw kolejnych elementów. Następnie, w zależności od normy przyjętej w laboratorium, znajduje się wynik, jednostka obliczeniowa, zakres referencyjny normy i, jeżeli uzyskany wynik wykracza poza normę, dodatkowo umieszczona jest strzałka lub litera oznaczająca przekroczenie normy w górę (strzałka do góry lub litera H – high) lub w dół (strzałka w dół lub litera L – low).

Zakres norm referencyjnych prezentuje poniższa tabela[2]:

Element krwiNorma dla kobietNorma dla mężczyzn
RBC4-5,4 M/µl4,5-6 M/µl  
HGB12-16 g/dl13-18g/dl
HCT37-47%40-51%
MCV81-99 fl80-94 fl
MCH27-32 pg
MCHC32-36 g/dl
RET5-15‰
OB3-15 mm/h10 mm/h
WBC4-10 tys./µl
LYM0,6-4,1 tys./µl (20-45%)
MONO0,1-0,4 tys./µl
NEU2,5-6,5  tys./µl
EOS0,1-0,3 tys./µl
BASO< 0,1 tys./µl
PLT140-440 tys/µl
PDW40-60% (6,1-11 fl)
PCT0,16–0,34 %
P-LCR<30%

U ciężarnych normy są odrobinę inne ze względu na chociażby zwiększoną ilość krwi krążącej. Zmianie ulegają takie parametry jak[1]:

  • HCT – 36-46%,
  • HGB – 12-16 g/dL,
  • WBC – 4,8-10,8 tys./µl,
  • PLT – 150-450 tys./µl.

Dodatkowo w trakcie ciąży stopniowo podwyższa się OB, które w ostatnim trymestrze może dawać nawet 3 cyfrowy wynik.

Otrzymane wyniki należy skonsultować z lekarzem. Niektóre niewielkie odchylenia od normy mogą być wywołane trybem życia, dietą lub przyjmowanymi lekami. Dlatego do pełnej interpretacji wyników morfologii zawsze niezbędny jest wnikliwy wywiad, który zestawi otrzymane rezultaty z historią medyczną pacjenta.

Z punktu widzenia pacjentki ciężarnej najistotniejsze są wskaźniki czerwonokrwinkowe. Złe wyniki morfologii w zakresie erytrocytarnym mogą świadczyć o postępującej anemii. W takim przypadku lekarz zwykle kieruje na dodatkowe badania krwi, które mają określić poziom żelaza i ferrytyny pacjentki.

Podwyższone wyniki w obrębie krwinek czerwonych mogą świadczyć o toczącym się procesie zapalnym, infekcji lub zarobaczeniu. Z kolei obniżone wartości wyników dotyczących białych krwinek mogą wskazywać na stany niedoboru odporności.

Dla pogłębienia diagnozy i uzyskania pewności co do stanu zdrowia mogą być potrzebne dodatkowe badania – zarówno laboratoryjne (np. badanie ogólne moczu, biochemia krwi obwodowej), jak i obrazowe (np. USG lub MRI).

Morfologia krwi – cena badania

Badania morfologii krwi można wykonać bezpłatnie w ramach NFZ na podstawie skierowania od lekarza rodzinnego, POZ i każdego specjalisty.

W przypadku prywatnego wykonywania morfologii koszt badań zależny jest od konkretnego laboratorium, który będzie analizował próbkę. Średnia cena morfologii podstawowej wynosi między 8 a 14 złotych, podczas gdy rozszerzona morfologia kosztuje między 12 a 20 złotych.

Bibliografia:

  1. TELEGŁÓW, Aneta. Diagnostyka hematologiczna–podstawowe badanie: morfologia krwi. W: A. Teległów (red.), Diagnostyka laboratoryjna i obrazowa dla potrzeb fizjoterapii i kosmetologii, AWF im. B. Czecha w Krakowie, 2020, p. 212-221.
  2. FRYNAS-MARKWAT, Aleksandra et PAPIEŻ, Magdalena. Rozmaz mikroskopowy krwi obwodowej jako narzędzie niezbędne w pracy lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. In : Forum Medycyny Rodzinnej. 2024. p. 201-205.
  3. ICHIPI-IFUKOR, Patrick Chukwuyenum, JACOBS, Juliet, ICHIPI-IFUKOR, Rita Ngozi, et al. Changes in haematological indices in normal pregnancy. Physiology Journal, 2013, vol. 2013.
  4. MATYSIAK, Michał. Niedokrwistości–nadal aktualny problem w opiece nad matką i dzieckiem. Family Medicine & Primary Care Review, 2014, vol. 2, p. 185-188.